Archive for category: LIFE

Όσοι καλούνται να κάνουν αναλύσεις σχετικά με τις περιοχές που πλήττονται περισσότερο από την κρίση στη Μέση Ανατολή και τη δυσκολία του πετρελαίου να «περάσει» από τα Στενά του Ορμούζ καταλήγουν σε συγκεκριμένα συμπεράσματα. Ναι, η Ασία είναι αυτή που εξαρτάται περισσότερο από το πετρέλαιο και το φυσικό αέριο του Περσικού Κόλπου. Ναι, η Ευρώπη εμφανίζεται σχετικά «ασφαλής». Μέσα σε αυτό, όμως, το γενικό πλαίσιο, υπάρχει μια εξαίρεση που δεν είναι προφανής με την πρώτη ματιά: η Ελλάδα.

Η χώρα μας συγκαταλέγεται σε αυτές που, ιστορικά, έχουν εμφανίσει από τις υψηλότερες εξαρτήσεις από την περιοχή. Όχι απόλυτα, αλλά ποσοστιαία, σε σχέση με το συνολικό της «ενεργειακό μείγμα». Αυτό δεν σημαίνει, βέβαια, ότι η Ελλάδα είναι από τους μεγαλύτερους εισαγωγείς πετρελαίου του Κόλπου σε απόλυτους όρους.

Σημαίνει κάτι πιο σύνθετο και, σε έναν βαθμό, πιο αποκαλυπτικό: ότι σε κρίσιμες περιόδους, ένα πολύ μεγάλο ποσοστό του πετρελαίου που κατανάλωνε προερχόταν κατευθείαν από εκεί. Πριν την ένταση των κυρώσεων, το ιρανικό πετρέλαιο κάλυπτε περίπου το 25% έως 30% των ελληνικών εισαγωγών αργού, ποσοστό εξαιρετικά υψηλό για ευρωπαϊκή οικονομία και σαφώς πολλαπλάσιο από τον μέσο όρο της Ε.Ε.

Για να γίνει πιο κατανοητό το μέγεθος αυτού του αριθμού, αρκεί να τον τοποθετήσουμε στο ευρύτερο πλαίσιο. Η Ευρώπη συνολικά αντλεί μόλις περίπου το 5% των εισαγωγών αργού από τη Μέση Ανατολή, σύμφωνα με πρόσφατα στοιχεία της αγοράς. Αυτό σημαίνει ότι η Ελλάδα έχει και πολλαπλάσια έκθεση στα πετρέλαια του Κόλπου σε σχέση με το ευρωπαϊκό σύνολο.

Η εξήγηση βρίσκεται λιγότερο στη γεωπολιτική και περισσότερο στη μικροοικονομία της ενέργειας. Τα ελληνικά διυλιστήρια, τα οποία καλύπτουν μια αγορά που καταναλώνει περίπου 300.000 βαρέλια ημερησίως και εξαρτάται σχεδόν πλήρως από εισαγωγές, λειτουργούν με συγκεκριμένες τεχνικές προδιαγραφές και εμπορικές ανάγκες. Το μείγμα από τις χώρες στον Περσικό Κόλπο (Σαουδική Αραβία και Ιράκ κυρίως) προσέφερε ακριβώς αυτό που χρειαζόταν η Ελλάδα: κατάλληλο τύπο crude, ανταγωνιστικές τιμές και, κυρίως, ευέλικτους όρους πληρωμής, που σε περιόδους δημοσιονομικής κρίσης έκαναν τη διαφορά.

Έτσι, ενώ άλλες ευρωπαϊκές χώρες διαφοροποιούσαν τις πηγές τους, η Ελλάδα «συγκέντρωνε» ρίσκο σε έναν προμηθευτή. Η εξάρτηση δεν είναι μόνο γεωγραφική, αλλά και ποιοτική. Δύο χώρες μπορεί να έχουν το ίδιο ποσοστό εισαγωγών από τον Κόλπο, αλλά τελείως διαφορετικό βαθμό ευαλωτότητας αν μία εξαρτάται από πολλούς προμηθευτές και η άλλη από έναν.

Η Ελλάδα κατέχει την πρώτη θέση στην Ευρώπη

Ο πίνακας, που δημοσιεύτηκε πρόσφατα και στους New York Times (με στοιχεία του 2024), είναι χαρακτηριστικός. Η Ελλάδα καταγράφεται πρώτη στην Ευρωπαϊκή Ένωση, με περίπου 36% των εισαγωγών πετρελαίου και φυσικού αερίου να συνδέονται με τον Περσικό Κόλπο, σε ένα συνολικό ενεργειακό εισαγωγικό ισοζύγιο που αγγίζει τα 19 δισ. δολάρια. Στη δεύτερη θέση βρίσκεται η Πολωνία με ποσοστό κοντά στο 33%, αλλά σε σαφώς μεγαλύτερη αγορά, περίπου 25 δισ. δολαρίων, ενώ τρίτη ακολουθεί η Λιθουανία με περίπου 32% και συνολικές εισαγωγές γύρω στα 7 δισ. δολάρια

Πιο πίσω, η Ιταλία εμφανίζεται με ποσοστό κοντά στο 28% σε μια πολύ μεγαλύτερη βάση άνω των 40 δισ. δολαρίων, ενώ η Ισπανία κινείται περίπου στο 25% με εισαγωγές κοντά στα 30 δισ. δολάρια. Στον αντίποδα, η Γαλλία και η Γερμανία πέφτουν κάτω από το 20%, επιβεβαιώνοντας τη μεγαλύτερη διαφοροποίηση των πηγών τους. Οι αριθμοί αυτοί δείχνουν ξεκάθαρα ότι η ελληνική «πρωτιά» δεν είναι θέμα όγκου, αλλά έντασης εξάρτησης.

Στον αντίποδα, η Ασία

Η Ασία εμφανίζει μια διαφορετική, αλλά πιο «ομοιόμορφη» εξάρτηση. Η Ιαπωνία καλύπτει περίπου το 95% των εισαγωγών πετρελαίου της από τη Μέση Ανατολή, η Νότια Κορέα περίπου το 70%, η Ινδία γύρω στο 55%, ενώ η Κίνα κινείται κοντά στο 50%. Εκεί η εξάρτηση είναι μαζική και δομική, αλλά ταυτόχρονα πιο κατανεμημένη σε πολλούς προμηθευτές. Δηλαδή τη Σαουδική Αραβία, τα ΗΑΕ, το Ιράκ, το Κουβέιτ, αλλά και το Ιράν.

Αυτό αποκτά ιδιαίτερη σημασία αν δει κανείς τον τρόπο με τον οποίο λειτουργεί η παγκόσμια αγορά πετρελαίου. Περίπου 20 εκατομμύρια βαρέλια ημερησίως περνούν από το Στενό του Ορμούζ, δηλαδή σχεδόν το 20% της παγκόσμιας κατανάλωσης. Παράλληλα, οι χώρες του Περσικού Κόλπου κατέχουν σχεδόν τα δύο τρίτα των παγκόσμιων αποθεμάτων.

Με άλλα λόγια, η περιοχή δεν είναι απλώς σημαντική. Είναι αναντικατάστατη για την ενεργειακή συνέχεια του πλανήτη όπως την γνωρίζουμε σήμερα. Και αυτό εξηγεί γιατί ακόμη και μια χώρα όπως η Ελλάδα μπορεί να έχει κρίσιμη εξάρτηση υπό συγκεκριμένες συνθήκες. Η εγχώρια παραγωγή είναι σχεδόν ανύπαρκτη και η χώρα είναι καθαρός εισαγωγέας σε ποσοστά που ξεπερνούν το 100% της κατανάλωσης, λόγω διυλιστικής δραστηριότητας και επανεξαγωγών. Αυτό σημαίνει ότι κάθε επιλογή προμηθευτή αποκτά δυσανάλογη σημασία.

Η διακοπή των εισαγωγών από το Ιράν, λόγω κυρώσεων, δεν ήταν απλώς μια αλλαγή προμηθευτή. Ήταν μια αναδιάταξη ολόκληρου του ενεργειακού μοντέλου. Η Ελλάδα στράφηκε σε Σαουδική Αραβία, Ιράκ, Καζακστάν και, αργότερα, σε άλλες αγορές όπως οι ΗΠΑ. Όμως η μετάβαση αυτή αύξησε το κόστος και μείωσε την ευελιξία μας.

Πόσο κοστίζει το πετρέλαιο σήμερα διεθνώς; Ερώτηση φαινομενικά απλή, που κάνει όλος ο κόσμος, και σαφώς περιμένει μια αντίστοιχα απλή απάντηση. Στην πραγματικότητα, όμως, τα πράγματα είναι πολύ πιο σύνθετα. Δεν υπάρχει μία ενιαία τιμή, αλλά πολλές διαφορετικές που κινούνται παράλληλα, άλλοτε κοντά και άλλοτε σε απόσταση μεταξύ τους. Το πετρέλαιο δεν είναι ένα ομοιόμορφο προϊόν, αλλά μια οικογένεια πρώτων υλών με διαφορετικά χαρακτηριστικά, που παράγονται σε διαφορετικά μέρη του κόσμου.

Τι είναι τα benchmarks

Στην καρδιά αυτής της πολυπλοκότητας βρίσκονται ορισμένα βασικά «σημεία αναφοράς», τα λεγόμενα benchmarks. Το πιο γνωστό από αυτά είναι το Brent Crude, δηλαδή ο τύπος πετρελαίου που προέρχεται από τη Βόρεια Θάλασσα και χρησιμοποιείται ως βάση για τη διαμόρφωση της τιμής στο μεγαλύτερο μέρος του παγκόσμιου εμπορίου. Όταν στην Ελλάδα διαβάζουμε ή βλέπουμε στις ειδήσεις ότι «ανέβηκε το πετρέλαιο», τις περισσότερες φορές αναφέρονται σε αυτό.

Η ονομασία Brent δεν είναι τυχαία. Προέρχεται από το ομώνυμο κοίτασμα πετρελαίου Brent στη Βόρεια Θάλασσα, το οποίο ανακαλύφθηκε τη δεκαετία του 1970 από την Shell. Το ενδιαφέρον είναι ότι το όνομα «Brent» δεν δόθηκε αυθαίρετα. Η Shell είχε την παράδοση να ονομάζει τα κοιτάσματά της στη Βόρεια Θάλασσα με βάση είδη πουλιών. Έτσι, το Brent πήρε το όνομά του από ένα είδος χήνας, που στα ελληνικά την αποκαλούμε «μαυρόχηνα», την brent goose. Υπάρχει όμως και μια δεύτερη, πιο «τεχνική» εξήγηση. Το όνομα Brent χρησιμοποιήθηκε και ως ακρωνύμιο για τα βασικά γεωλογικά στρώματα του κοιτάσματος (Broom, Rannoch, Etive, Ness και Tarbert).

Στην Αμερική ο τύπος πετρελαίου που κυριαρχεί είναι το West Texas Intermediate, το οποίο αποτελεί τον βασικό δείκτη για την αγορά των ΗΠΑ και στην Ελλάδα είναι γνωστό ως «Αμερικανικό Αργό». Πρόκειται για ένα πετρέλαιο ελαφρώς διαφορετικό από το Brent, με ιδιότητες που το καθιστούν ιδιαίτερα ελκυστικό για τα διυλιστήρια, αλλά και με ιδιαιτερότητες που συνδέονται με την εσωτερική αγορά των ΗΠΑ. Στις αγορές της Ασίας χρησιμοποιείται ως σημείο αναφοράς το Dubai Crude.

Πρόκειται για τύπο πετρελαίου που αντικατοπτρίζει καλύτερα την παραγωγή της Μέσης Ανατολής. Η σημασία του είναι τεράστια, καθώς χώρες όπως η Κίνα και η Ινδία εξαρτώνται σε μεγάλο βαθμό από τις εισαγωγές ενέργειας. Παρά την ονομασία του, δεν σχετίζεται απόλυτα με το πετρέλαιο που εξορύσσεται μόνο από το συγκεκριμένο εμιράτο του Κόλπου.

Υπάρχει και μια πιο «συλλογική» προσέγγιση, που εκφράζεται μέσα από τον όρο OPEC Basket. Εδώ δεν έχουμε έναν συγκεκριμένο τύπο πετρελαίου, αλλά έναν μέσο όρο από διάφορα πετρέλαια που παράγονται από τις χώρες-μέλη του OPEC. Είναι ένας τρόπος να αποτυπώνεται συνολικά η εικόνα των μεγάλων εξαγωγέων.

Η «γλώσσα» της αγοράς

Με βάση τα benchmarks τιμολογούνται δεκάδες άλλοι τύποι πετρελαίου, που μπορεί να μην είναι τόσο γνωστοί στο ευρύ κοινό, αλλά παίζουν κρίσιμο ρόλο στο εμπόριο ενέργειας. Στη Ρωσία, για παράδειγμα, το Urals Crude από την ομώνυμη περιοχή των Ουραλίων αποτελεί το βασικό εξαγώγιμο μείγμα, ενώ στη Νιγηρία το Bonny Light θεωρείται υψηλής ποιότητας και ιδιαίτερα περιζήτητο.

Στη Μέση Ανατολή συναντάμε το Arab Light, που αποτελεί έναν από τους βασικούς πυλώνες της σαουδαραβικής παραγωγής. Στο Μεξικό το Maya Crude αντιπροσωπεύει μια πιο «βαριά» μορφή πετρελαίου. Στον Καναδά το Western Canadian Select με τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά του δείχνει πώς οι φυσικές ιδιότητες ενός κοιτάσματος επηρεάζουν καθοριστικά την τιμή του.

Το Ιράν παράγει κυρίως δύο μεγάλες κατηγορίες αργού, ανάλογα με την περιοχή παραγωγής. Η πρώτη κατηγορία συνδέεται με την περιοχή της Κασπίας στο βόρειο Ιράν. Το πετρέλαιο αυτό είναι σχετικά ελαφρύ και πιο εύκολο στη διύλιση. Η δεύτερη κατηγορία προέρχεται από την περιοχή του Περσικού Κόλπου στο νότο. Εκεί βρίσκονται τα μεγαλύτερα κοιτάσματα του Ιράν και το πετρέλαιο είναι γενικά βαρύτερο και πιο πλούσιο σε θείο σε σύγκριση με το βόρειο.

Αν κάποιος αποπειραθεί να παρακολουθήσει όλες τις διαφορές στους τύπους πετρελαίων, η διαδικασία μοιάζει με λαβύρινθο. Υπάρχει, όμως, ένας απλός τρόπος κατανόησης των βασικών διαφορών:

1. Το πρώτο στοιχείο είναι η «ελαφρότητα» ή «βαρύτητα» του πετρελαίου. Τα ελαφριά πετρέλαια είναι πιο εύκολα στη διύλιση και παράγουν μεγαλύτερες ποσότητες από προϊόντα υψηλής ζήτησης, όπως η βενζίνη και το ντίζελ. Αντίθετα, τα βαριά πετρέλαια απαιτούν πιο σύνθετες και ακριβές διαδικασίες επεξεργασίας. Αυτό σημαίνει ότι συνήθως πωλούνται φθηνότερα, καθώς το τελικό κόστος μεταφέρεται στο διυλιστήριο. Η διαφορά αυτή εξηγεί γιατί δύο τύποι πετρελαίου μπορεί να έχουν αισθητά διαφορετικές τιμές, ακόμη κι αν προέρχονται από την ίδια περιοχή (π.χ. στη Βενεζουέλα συναντάμε και τους δύο τύπους).
2. Ένα δεύτερο βασικό χαρακτηριστικό είναι η περιεκτικότητα σε θείο. Στην αγορά χρησιμοποιούνται οι όροι «sweet» και «sour», που δεν έχουν φυσικά καμία σχέση με τη γεύση αλλά με τη χημική σύσταση. Τα «sweet» πετρέλαια έχουν χαμηλή περιεκτικότητα σε θείο και είναι πιο φιλικά προς τη διύλιση και το περιβάλλον. Αντίθετα, τα «sour» πετρέλαια περιέχουν περισσότερο θείο και απαιτούν πρόσθετη επεξεργασία για να μετατραπούν σε χρήσιμα καύσιμα. Αυτό τα καθιστά λιγότερο ελκυστικά και συχνά φθηνότερα, αν και η ζήτηση παραμένει υψηλή λόγω της μεγάλης προσφοράς τους.
3. Πέρα από τα φυσικά χαρακτηριστικά, τεράστιο ρόλο παίζει και η γεωγραφία. Δεν είναι μόνο πόσο βαθιά βρίσκεται και αν εξορύσσεται εύκολα ή δυσκολότερα, αλλά και πού βρίσκεται και πώς μεταφέρεται. Ένα πετρέλαιο που μπορεί να φορτωθεί εύκολα σε δεξαμενόπλοια και να ταξιδέψει σε όλο τον κόσμο έχει πλεονέκτημα έναντι ενός άλλου που εξαρτάται από αγωγούς ή περιορισμένες υποδομές. Αυτός είναι ένας από τους λόγους που το Brent έχει τόσο ισχυρή θέση στην αγορά. Η θαλάσσια πρόσβαση το καθιστά ευέλικτο και εύκολα εμπορεύσιμο, σε αντίθεση με το WTI που επηρεάζεται περισσότερο από τις εσωτερικές συνθήκες των Ηνωμένων Πολιτειών, όπως τα αποθέματα και η χωρητικότητα αποθήκευσης.

Εντονες διαφορές σε περιόδους κρίσεων

Μεγάλες γεωπολιτικές εντάσεις όπως αυτή που ζούμε τις τελευταίες εβδομάδες, κυρώσεις ή προβλήματα στις μεταφορές μπορούν να δημιουργήσουν αποκλίσεις μεταξύ των τιμών των benchmarks. Έτσι, ενώ υπό κανονικές συνθήκες οι τιμές κινούνται σχετικά κοντά, σε περιόδους αναταραχής μπορεί να ανοίξει σημαντικά η ψαλίδα.

Στην πράξη, οι περισσότερες ποικιλίες πετρελαίου δεν τιμολογούνται ανεξάρτητα. Αντίθετα, η τιμή τους προκύπτει ως προσαρμογή πάνω ή κάτω από ένα benchmark. Ένα πετρέλαιο μπορεί να πωλείται ως «Brent συν δύο δολάρια» ή «Brent μείον πέντε», ανάλογα με την ποιότητά του και τη ζήτηση που υπάρχει. Έτσι, το παγκόσμιο σύστημα τιμολόγησης μοιάζει περισσότερο με δίκτυο παρά με απλή ή ανεξάρτητη λίστα τιμών. Τα benchmarks λειτουργούν σαν κόμβοι, ενώ γύρω τους κινούνται δεκάδες άλλα πετρέλαια, το καθένα με τη δική του ταυτότητα και θέση στην αγορά.

Η έννοια της «τιμής του πετρελαίου» είναι περισσότερο μια σύμβαση παρά μια απόλυτη πραγματικότητα. Γι’ αυτό και η απόκλιση στις τιμές μπορεί να είναι μεγάλη ακόμα και μέσα σε ώρες της ίδιας ημέρας. Αυτός είναι ένας τρόπος να απλοποιηθεί μια εξαιρετικά σύνθετη αγορά, όπου συνυπάρχουν και αλληλοεπιδρούν και η γεωλογία και η χημεία και η οικονομία, αλλά και η διεθνής πολιτική.

«Μας ψεκάζουν, αλλά δε μας το λένε», λέει με σιγουριά ένας άνδρας γύρω στα 50 στον συνομιλητή του. Εκείνος, με τη σειρά του, συμφωνεί και προσθέτει: «Νομίζεις ότι είναι τυχαίες τόσες ασθένειες; Για να μην αρχίσω με τα εμβόλια. Όποιος τα έκανε θα το μετανιώσει». Ο φανταστικός αυτός διάλογος θα μπορούσε κάλλιστα να ισχύει στην πραγματικότητα, αφού ανησυχητικά μεγάλο είναι το ποσοστό όσων πιστεύουν στις θεωρίες συνωμοσίες, με πρώτη από όλες τους περίφημους αεροψεκασμούς.

Αυτές οι λευκές «αφράτες» γραμμές που διαγράφουν τον γαλάζιο ουρανό, δεν είναι άλλο από ίχνη συμπύκνωσης ή contrails, τα οποία προκαλούνται από τους υδρατμούς των καυσαερίων σε ψυχρές ατμοσφαιρικές συνθήκες. Και όμως, σύμφωνα με παλαιότερη έρευνα, περίπου το 10% των πολιτών στις ΗΠΑ «πιστεύει ακράδαντα» στη θεωρία, ενώ ένα άλλο 20-30% πιστεύει ότι είναι «σχετικά αληθινή». Μια διεθνής έρευνα κατέληξε σε παρόμοιο ποσοστό, με σχεδόν το 17% των ερωτηθέντων να πιστεύει ότι η θεωρία είναι «αληθινή ή εν μέρει αληθινή».

Στην Ελλάδα, μελέτες που διεξήχθησαν την περίοδο 2013 και 2017-2018 της MRB Hellas για τη διαΝΕΟσις και της Metron Analysis έδειξαν ότι περίπου 1 στους 3 Έλληνες (28,7%- 33%) πιστεύει ότι τα ίχνη είναι χημικές ή βιολογικές ουσίες που ψεκάζονται σκόπιμα.

Το 2012 το Γενικό Επιτελείο Αεροπορίας προχώρησε σε ανακοίνωση ως απάντηση στα ερωτήματα πολιτών σχετικά με αυτά, διαβεβαιώνοντας ότι δεν εκτελείται καμία πτήση ψεκασμού με χημικές ουσίες πάνω από ελληνικό έδαφος, και εξηγώντας πως τα λευκά ίχνη αποτελούνται από νερό υπό τη μορφή σταγονιδίων ή μικροσκοπικών παγοκρυστάλλων και οφείλονται στη συμπύκνωση των υδρατμών που περιέχονται στα καυσαέρια των πολιτικών αεροσκαφών.

Οι πιο δημοφιλείς θεωρίες συνωμοσίας

Πέρα, όμως, από τα contrails -οι συνωμοσιολόγοι χαρακτηρίζουν «chemtrails»-, πολλές είναι ακόμα οι θεωρίες που με βάση την ψευδοεπιστήμη κερδίζουν έδαφος.

• Η Γη είναι επίπεδη: με την κοινότητα των Flat Earthers που δεν αποδέχονται ότι ο πλανήτης μας είναι στρογγυλός, να αυξάνεται μέσα από τα social media.
• Οι κυβερνήσεις με μυστικά προγράμματα ελέγχουν τον καιρό: με viral αναρτήσεις που στοχοποιούσαν τον πρώην πρόεδρο των ΗΠΑ, Τζο Μπάιντεν, ότι «χειραγωγούσε» τον καιρό και για αυτό το λόγο προκλήθηκε παγετός στο Τέξας το 2021.
• Τα εμβόλια για τον κορωνοϊό δεν είναι ασφαλή, τροποποιούν το DNA και περιέχουν σύστημα παρακολούθησης, ενώ ο ίδιος ο ιός ήταν κινεζικό βιολογικό όπλο.
• Η προσελήνωση του Apollo το 1969 δεν συνέβη ποτέ, αλλά ήταν μια σκηνοθετημένη σκηνή σε κινηματογραφικό στούντιο, παρά τα αποδεικτικά στοιχεία με εικόνες από το σημείο.
• Η υπερθέρμανση του πλανήτη και συνολικά η κλιματική αλλαγή δεν είναι πραγματικότητα, αλλά πρόκειται για επινόηση των ισχυρών για κέρδος και περισσότερο έλεγχο.

Οι θεωρίες συνωμοσίας μπορούν να οδηγήσουν σε απώλεια εμπιστοσύνης στους θεσμούς, να εμποδίσουν την αντιμετώπιση πραγματικών καταστάσεων έκτακτης ανάγκης, να διχάσουν την πολιτεία, να προκαλέσουν ταραχή και άγχος.

Γιατί ο κόσμος πιστεύει ακόμα στις θεωρίες συνωμοσίας;

Παρά την πρόσβαση στην ενημέρωση, παρά τα δεκάδες έγκυρα δίκτυα πληροφόρησης, παρά τις δημόσιες τοποθετήσεις επιστημόνων, υπάρχουν ακόμα αρκετοί που πιστεύουν στις θεωρίες συνωμοσίας. Γιατί; Ερευνητές του Πανεπιστημίου Φλίντερς και του Πανεπιστημίου της Αδελαΐδας στην Αυστραλία, διαπίστωσαν ότι άνθρωποι που αναζητούν απαντήσεις πίσω από καθημερινά φαινόμενα και λειτουργούν αναζητώντας μοτίβα, προσπαθώντας να συνδέσουν τα γεγονότα με κάτι μεγαλύτερο, τείνουν να πιστεύουν σε αυτές.

Σύμφωνα με την έκθεση που δημοσιεύθηκε στο περιοδικό Cognitive Processing, υπάρχουν άνθρωποι που έχουν ανάγκη να βάζουν σε τάξη -όπως εκείνοι την ορίζουν- τα γεγονότα, να βρίσκουν μοτίβα και εξηγήσεις σε όσα συμβαίνουν. Θέλουν τα συμβάντα να ταιριάζουν σε ένα λογικό σύστημα που να εξηγεί ακριβώς τι συμβαίνει και γιατί. Η επιστημονική ομάδα περιγράφει αυτόν τον τρόπο σκέψης ως συστηματοποίηση και θέλησε να κατανοήσει κατά πόσο επηρεάζει στην ερμηνεία σύνθετων πληροφοριών και αν αποτελεί παράγοντα για εκδήλωση μεγαλύτερου ενδιαφέροντος στις θεωρίες συνωμοσίας.

Η ομάδα, με επικεφαλής τον Δρ. Νεόφυτο Γεωργίου του Πανεπιστημίου Φλίντερς, ειδικό στην έρευνα για τις θεωρίες συνωμοσίας, διενήργησε δύο ξεχωριστές μελέτες αναλύοντας δεδομένα από διαφορετικές ομάδες συμμετεχόντων. Στην πρώτη συμμετείχαν 412 ενήλικες από τις ΗΠΑ, τη Μεγάλη Βρετανία και την Ευρώπη, οι οποίοι συμπλήρωσαν ψυχολογικά τεστ που αξιολογούσαν χαρακτηριστικά του φάσματος του αυτισμού, την τάση συστηματοποίησης και αναζήτησης μοτίβων, την ικανότητα αναλυτικής σκέψης και την αποδοχή θεωριών συνωμοσίας.

Από αυτή προέκυψαν τέσσερα διαφορετικά ψυχολογικά προφίλ. Δύο από αυτά παρουσίαζαν αυξημένα στοιχεία αυτισμού και αποδοχή θεωριών συνωμοσίας σε υψηλό ποσοστό, αλλά διέφεραν ως προς τον τρόπο σκέψης: στο ένα προφίλ υπήρχε ισχυρή τάση αναζήτησης μοτίβων και σχετικά καλός συλλογισμός, ενώ στο άλλο υπήρχαν χαμηλότερες επιδόσεις στην σκέψη και πολύ χαμηλότερη τάση συστηματοποίησης.

Στη δεύτερη μελέτη συμμετείχαν 145 ενήλικες με διαγνωσμένη διαταραχή στο φάσμα του αυτισμού. Τα αποτελέσματα έδειξαν ότι η τάση αναζήτησης μοτίβων ενίσχυε σημαντικά τη σχέση μεταξύ χαρακτηριστικών αυτισμού και πίστης σε θεωρίες συνωμοσίας. Όταν η τάση συστηματοποίησης ήταν χαμηλή, τα χαρακτηριστικά από μόνα τους δεν σχετίζονταν ιδιαίτερα με την αποδοχή τέτοιων θεωριών.

Αντίθετα, όταν η τάση αυτή ήταν υψηλή, η σύνδεση γινόταν σαφώς ισχυρότερη. Συνολικά, τα ευρήματα δείχνουν ότι η έντονη αναζήτηση μοτίβων και συστημάτων φαίνεται να παίζει πιο καθοριστικό ρόλο στην αποδοχή θεωριών συνωμοσίας από ό,τι η διάγνωση αυτισμού από μόνη της.

Πιο απλά, διαπιστώθηκε ότι όσοι εμφανίζουν εντονότερη τάση συστηματοποίησης είναι πιο πιθανό να πιστέψουν στις θεωρίες αυτές, ακόμα και αν η κριτική σκέψη τους βρίσκεται σε υψηλό επίπεδο. Το πρόβλημα που προκύπτει είναι ότι όταν υιοθετήσουν μια εξήγηση που εκτιμούν ότι είναι σωστή, μπορεί να είναι δύσκολο να την εγκαταλείψουν.

Ο Δρ. Γεωργίου, μιλώντας στον Independent, εξήγησε πως «οι θεωρίες συνωμοσίας μπορούν να φαίνονται σαν ένας εξαιρετικά οργανωμένος τρόπος για να κατανοήσουν τα περίπλοκα ή απρόβλεπτα γεγονότα» και πρόσθεσε ότι «συχνά προσφέρουν αυτή την αίσθηση τάξης. Συνδέουν εκκρεμότητες. Ακόμα και όταν κάποιος έχει ισχυρή ικανότητα συλλογισμού, η επιθυμία του για αυστηρές εξηγήσεις μπορεί να επισκιάσει την ικανότητά του να αμφισβητήσει αυτές τις πεποιθήσεις».

Fake news και Έλληνες

Σύμφωνα με πρόσφατη έρευνα της Marc για λογαριασμό του Athens Alitheia Forum, το οποίο διοργάνωσε η Γενική Γραμματεία Επικοινωνίας και Ενημέρωσης, το 86,7% των ερωτηθέντων ανησυχούν για τη διάδοση ψευδών ειδήσεων και κατά 73,5% πιστεύουν πως ο μέσος πολίτης δύσκολα μπορεί να διακρίνει μια ψευδή είδηση.

Στο ερώτημα αν έχουν πιστέψει fake news το 53,1% απάντησε θετικά. Οι συμμετέχοντες ανέφεραν πως σε ποσοστό 77,1% τα fake news που συναντούν σχετίζονται με την πολιτική, ενώ ακολουθούν τα διεθνή ζητήματα με 26,4% και τα οικονομικά με 24,8%.