Μυστικά και κώδικες πίσω από τα πολιτικά δείπνα ηγετών
«Ελπίζω η διαφωνία μας να μη σε οδήγησε να ματαιώσεις την πρόσκληση για δείπνο γιατί πεινάω εξαιρετικά». Με αυτή τη φράση έκλεισε τον Απρίλιο του 2021 η επεισοδιακή κοινή συνέντευξη Τύπου του Νίκου Δένδια και του Μεβλούτ Τσαβούσογλου στην Άγκυρα.
Λίγα λεπτά νωρίτερα, οι δύο υπουργοί Εξωτερικών είχαν διαφωνήσει δημόσια για το Αιγαίο, την Ανατολική Μεσόγειο και το Κυπριακό, μπροστά στις κάμερες όλου του κόσμου. Το δείπνο, πάντως, έγινε κανονικά. Αυτή η διπλωματική ατάκα ήταν μέρος ενός άγραφου κανόνα που επιβιώνει εδώ και χιλιάδες χρόνια. Οι διαφωνίες μπορεί να εκφράζονται δημόσια, όμως το τραπέζι σπάνια μένει άδειο.
Οι ηγέτες εξακολουθούν να συναντιούνται γύρω από ένα τραπέζι, ακόμη κι όταν γνωρίζουν ότι δύσκολα θα συμφωνήσουν και δεν το κάνουν μόνο επειδή το επιβάλλει το πρωτόκολλο. Ένα κοινό γεύμα προσφέρει χρόνο για προσωπική επαφή και συζήτηση μακριά από τα μικρόφωνα.
Ευκαιρίες που δύσκολα βρίσκει κανείς σε μια αίθουσα διαπραγματεύσεων. Ελάχιστες πολιτικές τελετές άντεξαν στον χρόνο όσο το κοινό γεύμα. Από τα συμπόσια της αρχαίας Αθήνας μέχρι τα δείπνα του Λευκού Οίκου, από τις βασιλικές αυλές της Ευρώπης μέχρι τις συνόδους κορυφής του 21ου αιώνα, η πολιτική δεν γράφεται μόνο στις αίθουσες διαπραγματεύσεων. Γράφεται και γύρω από ένα τραπέζι.

Το τραπέζι της εξουσίας πριν από τη «γαστροδιπλωματία»
Η λέξη «γαστροδιπλωματία» είναι σχετικά νέα. Το ίδιο το φαινόμενο, όμως, είναι σχεδόν τόσο παλιό όσο και η οργανωμένη κοινωνία. Στην αρχαία Ελλάδα, το συμπόσιο ήταν χώρος συζήτησης, ανταλλαγής ιδεών και πολιτικού διαλόγου. Υπήρχε σειρά, ιεραρχία και ένας συμποσίαρχος που καθόριζε τη ροή της βραδιάς. Εκεί, συναντιούνταν πολιτικοί, φιλόσοφοι και ποιητές, δοκιμάζονταν επιχειρήματα και χτίζονταν σχέσεις που επηρέαζαν τη δημόσια ζωή.
Στη Ρώμη, τα αυτοκρατορικά συμπόσια απέκτησαν διαφορετικό ρόλο γιατί έπρεπε να φαίνεται η ισχύς σε κάθε λεπτομέρεια. Ο πλούτος και η αφθονία ήταν δεδομένα αλλά, ακόμα και η θέση κάθε καλεσμένου στο τραπέζι, δήλωνε την επιρροή του. Αιώνες αργότερα, στις βασιλικές αυλές της Ευρώπης, οι ηγεμόνες εντυπωσίαζαν με το τραπέζι τους και τα επίσημα δείπνα έγιναν αναπόσπαστο κομμάτι της διπλωματίας. Έτσι, η φιλοξενία μετατράπηκε σε μέσο προβολής της δύναμης, του πλούτου και του πολιτισμού ενός κράτους.
Ο άνθρωπος που κατάλαβε καλύτερα από όλους τη δύναμη του τραπεζιού ήταν ο Γάλλος διπλωμάτης Charles-Maurice de Talleyrand-Périgord. Στο Συνέδριο της Βιέννης (1814-1815), όπου οι ευρωπαϊκές δυνάμεις χάραζαν εξ αρχής τον χάρτη της Ευρώπης μετά τους Ναπολεόντειους Πολέμους, παρέθετε αδιάκοπα δείπνα στους συνέδρους. Εκεί, οι συζητήσεις δεν περιορίζονταν στις επίσημες συνεδριάσεις και συνεχίζονταν στο δείπνο. Δίπλα του βρισκόταν πάντοτε ο Antonin Carême, ένας από τους σημαντικότερους σεφ της γαλλικής ιστορίας, που φρόντιζε τα δείπνα του να είναι μέρος της γαλλικής διπλωματικής στρατηγικής. Έτσι, το τραπέζι είχε ήδη αποκτήσει πολιτική δύναμη. Η λέξη «γαστροδιπλωματία» θα ερχόταν σχεδόν δύο αιώνες αργότερα.

Γιατί οι ηγέτες συνεχίζουν να τρώνε μαζί;
Στον 21ο αιώνα, ένας αρχηγός κράτους μπορεί να συνομιλήσει με τον ομόλογό του μέσα σε λίγα δευτερόλεπτα. Γιατί λοιπόν τα κρατικά δείπνα εξακολουθούν να αποτελούν σχεδόν υποχρεωτικό μέρος κάθε επίσημης επίσκεψης; Το ερώτημα αυτό άρχισε να απασχολεί συστηματικά τους πολιτικούς επιστήμονες τα τελευταία χρόνια. Ο Αμερικανός ερευνητής Sam Chapple-Sokol υποστηρίζει ότι ένα κοινό γεύμα προσφέρει την ευκαιρία να γνωριστούν οι συνομιλητές ως άνθρωποι και όχι μόνο ως εκπρόσωποι κρατών.
Στο ίδιο συμπέρασμα καταλήγει και η επιστήμη της κοινωνικής ψυχολογίας. Πειραματικές μελέτες δείχνουν ότι άνθρωποι που μοιράζονται ένα γεύμα συνεργάζονται ευκολότερα και εμφανίζουν μεγαλύτερη διάθεση για αμοιβαίες υποχωρήσεις. Το κοινό φαγητό δεν μπορεί να εξαφανίσει τις διαφωνίες. Μπορεί όμως να αλλάξει τον τρόπο με τον οποίο εξελίσσεται μια δύσκολη συζήτηση. Ένα κρατικό δείπνο διαρκεί συνήθως δύο ή τρεις ώρες. Αυτό σημαίνει ότι για τόσο χρονικό διάστημα οι συνομιλητές μένουν στον ίδιο χώρο, χωρίς κάμερες, χωρίς δημόσιες δηλώσεις και χωρίς την πίεση της επικαιρότητας.

Όταν η κουζίνα μπήκε στην εξωτερική πολιτική
Η συζήτηση άρχισε να αλλάζει στα τέλη του 20ού αιώνα. Ο Αμερικανός πολιτικός επιστήμονας Joseph Nye εισήγαγε την έννοια της «ήπιας ισχύος» (soft power), υποστηρίζοντας ότι η επιρροή μιας χώρας δεν εξαρτάται μόνο από τη στρατιωτική ή την οικονομική της δύναμη, αλλά και από την ικανότητά της να προσελκύει και να εμπνέει εμπιστοσύνη. Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, η γαστρονομία απέκτησε μια νέα διάσταση. Ο ερευνητής Paul Rockower ξεχώρισε δύο έννοιες:
- Η γαστρονομική διπλωματία (culinary diplomacy) αφορά στους ίδιους τους ηγέτες και τα επίσημα γεύματα εργασίας.
- Η γαστροδιπλωματία (gastrodiplomacy) απευθύνεται στους πολίτες. Χρησιμοποιεί την εθνική κουζίνα για να κάνει μια χώρα πιο αναγνωρίσιμη και να ενισχύσει τον τουρισμό και τις εξαγωγές της.
Η χώρα που επένδυσε πιο συστηματικά σε αυτή την ιδέα ήταν η Ταϊλάνδη. Το 2002 η κυβέρνηση ξεκίνησε το πρόγραμμα Global Thai, με στόχο να αυξήσει τον αριθμό των ταϊλανδέζικων εστιατορίων σε όλο τον κόσμο. Η λογική ήταν απλή: Αν κάποιος αγαπήσει την ταϊλανδέζικη κουζίνα, είναι πιο πιθανό να ταξιδέψει στην Ταϊλάνδη ή να αγοράσει τα προϊόντα της. Αυτό το παράδειγμα ακολούθησαν η Νότια Κορέα, η Ταϊβάν, το Περού και αρκετές ακόμη χώρες.

Τίποτα δεν είναι τυχαίο στο τραπέζι
Στη διαδικασία οργάνωσης συμμετέχει η υπηρεσία πρωτοκόλλου, οι διπλωμάτες, οι άνθρωποι της ασφάλειας και η ομάδα της κουζίνας. Πριν καν αρχίσουν τα μαγειρέματα, έχουν ήδη καταγραφεί θρησκευτικοί περιορισμοί, αλλεργίες και προσωπικές προτιμήσεις. Τα πιάτα πρέπει να είναι λιτά, με καθαρές γεύσεις, ώστε να τρώγονται εύκολα. Το φαγητό δεν πρέπει να κλέβει την παράσταση αλλά να αφήνει χώρο στη συζήτηση, διαφημίζοντας έμμεσα τη χώρα.
Στα επίσημα δείπνα του Μεγάρου των Ηλυσίων, τα κρασιά και τα τυριά επιλέγονται για να εκπροσωπούν διαφορετικές περιοχές της Γαλλίας. Στην Ιαπωνία, η εποχικότητα βρίσκεται στο κέντρο, αφηγούμενη μια βασική αρχή της ιαπωνικής κουλτούρας χωρίς λέξεις. Καμιά φορά, βέβαια, αυτό που μένει στην ιστορία είναι η στιγμή: Το 1972, το δείπνο του Richard Nixon στο Πεκίνο με τον Zhou Enlai έγινε το σύμβολο μιας σχέσης που άρχιζε να αλλάζει.
Όταν το ίδιο το τραπέζι γίνεται μήνυμα
Μερικές φορές, το ίδιο το έπιπλο λέει περισσότερα. Τα υπερβολικά μακριά τραπέζια του Κρεμλίνου κατά τις συναντήσεις του Πούτιν μετά την πανδημία έγιναν αντικείμενο σχολίων. Πολλοί αναλυτές είδαν στην εικόνα μια επίδειξη ισχύος ή ψυχολογικής απόστασης. Στη διπλωματία, η γεωμετρία, η θέση κάθε καλεσμένου και το ποιος βρίσκεται δεξιά ή αριστερά του οικοδεσπότη αποτελούν μέρος ενός αυστηρού και σημειολογικού πρωτοκόλλου.

Και η Ελλάδα;
Η Ελλάδα διαθέτει μια από τις πιο αναγνωρίσιμες γαστρονομικές ταυτότητες παγκοσμίως, η οποία όμως ταξίδεψε κυρίως μέσα από τη διασπορά και τον τουρισμό, παρά μέσα από ένα οργανωμένο κρατικό σχέδιο. Ωστόσο, στο επίπεδο της επίσημης διπλωματίας, κάτι φαίνεται να αλλάζει.
Τα τελευταία χρόνια, στα κρατικά δείπνα εμφανίζονται όλο και συχνότερα ελληνικές πρώτες ύλες, προϊόντα ΠΟΠ και ΠΓΕ, και μενού που φέρουν την υπογραφή καταξιωμένων Ελλήνων σεφ. Χαρακτηριστικά παραδείγματα:
- Η δεξίωση για τα 200 χρόνια από την Ελληνική Επανάσταση (2021) με μενού του Λευτέρη Λαζάρου.
- Το επίσημο γεύμα προς τιμήν της Προέδρου της Σλοβενίας (2024) που παρουσίασε την κουζίνα των Κυκλάδων.
- Το δείπνο προς τιμήν του Μακρόν με έμφαση στη σύγχρονη ελληνική δημιουργική κουζίνα από τον Βασίλη Μπέκα.
Το επίσημο τραπέζι δεν αντιμετωπίζεται πλέον μόνο ως μια πράξη φιλοξενίας, αλλά ως ένας άτυπος πρεσβευτής που αφηγείται την ιστορία και τον πολιτισμό της χώρας.














